Уште многу работа ни треба за да се намали корупцијата и врати довербата во судството

219

Институтот за европска политика Скопје го изработи шестиот Извештај за Поглавјето 23 согласно Извештајот на Европската комисија. Во него е опфатен периодот од април 2020 до септември 2021 година, а главните области се правосудството и темелните права во земјата, борбата против корупцијата, ранливите групи и дискриминацијата, слободата на изразување и медиумите. Кои проблеми се нотирани и како да се поправат состојбите?

Пишува: Мирослава Бурнс

Во земјата треба да се направат многу измени и подобрувања за да се намали корупцијата, да се искорени дискриминацијата, но и да се врати довербата во судската власт. Довербата на граѓаните во судството не е на највисоко ниво, исто како и довербата во јавното обвинителство, се вели во најновиот Извештај на Институтот за европска политика Скопје, којшто го опфаќа периодот од април 2020 до септември 2021 година, ги обединува сите заклучоци и препораки од Поглавјето 23 кое се однесува на Правосудството борбата против корупцијата и темелните права.

За да се одржува довербата во овие институции, потребно е да има транспарентност на судските постапки и да се спроведуваат пресудите. Наодите во Извештајот, пак, покажуваат дека се избираат и се разрешуваат судии зад затворени врати и без образложенија. Оние судии, пак, кои не се избрани, не се жалат до Врховниот суд, па овој механизам е замрен иако на хартија постои. Од друга страна, судскиот буџет е сиромашен. За да се обезбеди независност судот треба да има свој буџет, како и тело коешто ќе ги врши вработувањата, без нив да ги одобрува извршната власт. На судовите и на јавните обвинителства им треба и компјутерска опрема, со што овој процес на дигитализација би довел до полесно пребарување на интернет страницата на судовите и ќе ја зголеми отвореноста кон јавноста на која, исто така, треба да ѝ се пружат и електронски услуги.

Северна Македонија има донесено Стратегија за реформа на правосудството за 2017-2022. Правните норми се сменети, но во наредниот период треба да се имплементираат особено кога станува збор за планот за дигитализација на судството, а за реформирањето ќе требаат пари.

За новиот Закон за судски совет, судската фела и дел од невладините организации имаат забелешки затоа што претседателот на Судскиот совет се избира од членовите кои се избрани од Собранието. Советот на јавни обвинители треба да ги отвори своите седници за медиумите и невладините организации. И во двата совета треба детално да се образложуваат одлуките за (не)избор на судии и јавни обвинители, а со цел најнапред зачувување на авторитетите на Советите кај судската и обвинителската фела и, секако, во насока на враќање на довербата на граѓаните во правосудниот сектор. Иако Советот на јавни обвинители од 2021 година има нов буџет, тој е проектиран под минимално потребните средства за негово нормално функционирање, се вели во извештајот од Институтот за европска политика Скопје.

Борба против корупцијата

Граѓаните имаат перцепција дека корупцијата во земјава е на високо ниво и само се влошува како што поминуваат годините. Тоа го покажува и последниот извештај на „Транспаренси интернешнал“, според кој Македонија заедно со Босна и Хецеговина се најниско рангирани споредено со другите земји од Западен Балкан. Македонија е на 111 место во 2020 година, а во 2018 година беше на 93 место.
Владата, сепак, посочи дека сака да работи на реформските процеси што се однесуваат на борба против корупцијата. Така, во септември 2020 година по првпат е именуван заменик претседател на Владата задолжен за борба против корупцијата и криминалот, одржливиот развој и човечките ресурси, со широк мандат на дејствување, а во март 2021 година се усвои Планот за борба против корупцијата, според препораки од надлежни институции, невладини организации, независни тела и укажувањата од домашни и странски извештаи.
Овој план за борба против корупцијата содржи нови начини и соодветни механизми за спречување и искоренување на корупцијата а неговата цел е да се зајакнат капацитетите и да се воспоставува синхронизиран систем за ефикасна функционалност на институциите. Во него се предвидува засилено да се користи Националната платформа за интероперабилност за потребите на надлежните органи за борба против корупцијата и меѓуинституционална соработка на седум институции надлежни за борба против корупцијата со кабинетот на претседателот на Владата задолжен за борба против корупцијата и криминалот, одржливиот развој и човечките ресурси, како и меѓу самите нив. Се очекува во следниот период да бидат донесени новиот Закон за кривична постапка, Кривичниот законик, како и Законот за потекло на имот усогласен со мислењето на Венецијанската комисија, па и тоа да помогне во намалувањето на корупцијата.
Државната комисија за спречување комисија, исклучително помага во овој процес. За неа во Извештајот се вели дека и во време на пандемија работеше  транспарентно и постапуваше по повеќе случаи врз основа на добиени пријави и отвори повеќе случаи по сопствена иницијатива.
Во однос на транспарентноста и отвореноста, во услови на пандемија, ДКСК транспарентно ги објавуваше сите информации на својата интернет-страница. Нејзините седници (вклучително и дискусиите за предметите) беа јавни, ДКСК овозможи одржување на седниците онлајн за време на пандемија на кои имаа можност да се приклучат и медиумите. Во 2021 година ДКСК доби нови соодветни простории со цел непречено извршување на нивната работа. Сепак, потребно е зголемување на буџетот, како и соодветна кадровска и техничка екипираност на Комисијата. Со цел унапредување на ефикасноста на кривичната правда, неопходна е сериозна заложба на државата за унапредување на кадровската екипираност, материјалните услови и поголем буџет на судовите и јавните обвинителства. Исто така, потребно е и искористување на ресурсите од поранешното Специјално јавно обвинителство, поточно обучениот стручен кадар за работа со дигитални алатки, како и користење на најновата опрема од СЈО, која не се користи веќе две години, се препорачува во Извештајот.

Слобода на изразување и медиуми

Во Извештајот се потенцира дека мора да се зајакне борбата против лажните вести што претставуваат форма на хибридни напади врз демократското општество. Оваа потреба е уште поголема зашто Северна Македонија е на последното место во поглед на отпорноста на жителите на лажни вести, според Индексот за медиумска писменост од 2021 година од вкупно 35 земји. Ова е и закана за довербата во научните информации за вакцините против ковид-19. Препораките за борба против лажните вести се тоа да се прави преку зајакнување на финансиската одржливост на медиумите и нивната независност и зголемување на плурализмот. Дополнително, потребни се континуирани кампањи и јакнење на свеста за препознавање на лажните вести од страна на граѓаните. Анкетите покажуваат дека 74 отсто од младите на возраст од 15 до 30 години тврдат дека можат да препознаат лажна вест, додека 21 отсто не можат, а 5 отсто размислувале дали одредена вест што ја прочитале е лажна или не. Педесет проценти не отвораат извор на вест, а дополнително, 32 отсто од младите прочитале вест што подоцна се утврдило дека е лажна.

Проблем е и што Северна Македонија нема законска регулатива што ги таргетира лажните вести. Дезинформациските кампањи се најзастапени на социјалните медиуми, како „Фејсбук“, „Јутјуб“ и „Твитер“, но тие имаат и тенденција да се појавуваат и на традиционалните медиуми, а особено и на локални медиуми.

Владата на РСМ во март 2021 година го објави документот „Акција 21 – европски стандарди дома“, во кој еден од приоритетите вклучен во документот е борбата против дезинформациите. Имено, решавањето на приоритетот предвидува консултации со медиумските работници и граѓанскиот сектор за наоѓање решенија во борбата против лажните вести и говорот на омраза. Тоа иницијално треба да вклучи соработка со проверители на факти, пристап на медиумите до релевантни извори и информации и зајакнување на медиумската писменост.

За одбележување е и тоа што на 27 април 2020, новинари и медиумски работници поднесоа тужби за  надоместок на нематеријална штета за нападите и случувањата на 27 април 2017 година во Собранието. Судот ги одби тужбите на две новинарки врз основа на тоа дека „новинарите немале право да бараат надоместок на нематеријална штета за претрпени душевни болки и наведува дека двете немале телесни повреди“. Дополнително, за друг новинар судот барал да му докаже дека е новинар, бидејќи судот не го сметал интернет-порталот како медиум.

Препораките за подобрување во областа на слободата на изразувањето и медиумите се однесуваат и на тоа да се избираат членовите на Советот на АВМУ и Програмскиот совет на МРТ за да се деблокираат овие тела. Дополнително, се бара надлежните институции да постапуваат поефективно кога ќе им биде пријавено загрозување на безбедноста на новинарите.  Медиумските работници сè уште се соочуваат со предизвикот во поглед на висината на примањата, но и отсуство на мерки што би го стимулирање професионалното медиумски работење.

Има подобрувања во саморегулацијата. Еден случај наведен во Извештајот е тоа што преку Регистарот на професионални онлајн-медиуми се означуваат онлајн-медиуми што исполнуваат критериуми за професионално известување. Чекор понапред во оваа насока се оди со соработката со агрегаторот на вести „Тајм.мк“ (Time. mk) и со регистарот на онлајн-медиуми на „Промедиа.мк“ (Promedia.mk). Имено, Time.mk нуди верзија на нивниот агрегатор што покажува новости од онлајн-медиуми што се дел Регистарот на професионални медиуми. Ваквиот пристап нуди можност на граѓаните да читаат новости од медиуми што се етички и не се склони кон ширење на лажни вести и дезинформации.

Ранливи групи и принцип на недискриминација

Овој дел од Извештајот на Институтот за европска политика е најдолг и исклучително опсежен, детален и опфаќа голем дијапазон на сериозни проблеми во општеството во кои е прекршен принципот на недискриминација. За првпат во државата, поднесена беше тужба против учебник наменет за студенти од високото образование од Филозофскиот факултет врз основа на новиот Закон за спречување и заштита од дискриминација. Имено, учебникот, меѓу другото, содржи „обвинување на жените за зголемениот број разводи, осуда на прекинувањето на бременост и квалификување на исто половите партнерства како забеганост“. Во друг случај, Министерството за образование и наука повлече дискриминаторски учебник по македонски јазик наменет за ученици од петто одделение. Во учебникот е забележана содржина од дискриминаторски карактер и текстови што поттикнуваат родова нееднаквост. Во периодот на Извештајот, различни групи граѓани се пожалиле до Хелсиншкиот комитет за човекови права дека се жртви на говор на омраза, вкупно 830. Најголем дел од основите на говор на омраза се однесуваат на етничката припадност, сексуалната ориентација, родовиот идентитет и политичката припадност. Хелсиншкиот комитет забележал 90 настани каде имало криминал од омраза, најмногу мотивиран од етничката и политичката припадност на жртвата, или нејзината сексуална ориентација. Најмногу од нив се кривично дело насилство, а има и оштетување на имот, телесна повреда, раздор и нетрпеливост.

Лицата со попреченост и слепите лица сè уште се соочуваат со предизвици зашто не можат да ги остварат истите права како другите граѓани. На слепите лица уште не им е овозможен пристап до просторна околина, транспорт, информации, комуникации и други услуги и капацитети во урбаните и руралните средини. На 70 отсто од избирачките места лицата со попреченост немале пристап, а 20 институции воопшто немаат обезбедено пристап на лица со посебни потреби до првиот кат, додека 64 институции немаат обезбедено пристап до вториот кат од институцијата. Затоа Комисијата за спречување и заштита од дискриминација утврди директна продолжена дискриминација од страна на ДИК кон лицата со физичка попреченост во подрачното одделение на ДИК во Карпош. Имено, на лицата со попреченост им било оневозможено да депонираат свој потпис за поддршка на кандидатска листа поради неприспособеност и непристапност на објектот за лицата со физичка попреченост.

Во земјата има 34 дневни центри за лица со попреченост, што според родителите на овие лица не се доволни.  Во поглед на родовиот аспект, државата нема развиено пристапни услуги за жени со попреченост-жртви на семејно насилство (вклучително и шелтер-центри). Жените Ромки се поподложни на семејно насилство во споредба со другите заедници кои живеат во земјата. Тоа се должи поради двојната дискриминација врз основа на полот и етничката припадност, социјалното исклучување и системските бариери со кои се соочуваат во поглед на бирократските процедури. Дури 85,6 отсто од Ромките немаат посетено матичен гинеколог, а поради недостиг на матичен гинеколог во Шуто Оризари не можат да остварат прегледи, додека само 2 отсто од Ромките од Шуто Оризари се опфатени со Програмата за скрининг на ракот на грлото на матката на Министерството за здравство. Во јавните институции, само четири Ромки се вработени на раководни позиции. Во политичкиот живот, има голема неурамнотеженост помеѓу учеството на жените и мажите. Баланс има помеѓу раководители на сектори и одделенија, но во поглед на градоначалници, претседатели и членови на совети и претседатели на урбани и месни заедници, мажите доминираат во нивното присуство во процесите на одлучување на општинско ниво. Наспроти ова, жените доминираат како директорки на градинки наспроти мажите. Во Северна Македонија сѐ уште има јаз помеѓу платите на мажите и жените. За исто ниво на образование, работно место и работни квалификации, дел од жените сѐ уште се помалку платени од мажите особено во професиите со пониски примања, како што се во текстилната и кожарската индустрија.

Препораките за подобрување на условите во врска со принципот на недискриминација во Република Северна Македонија, се Собранието да го изгласа седмиот член на Комисијата за спречување и заштита од дискриминација со што би се подигнала ефикасноста и ефективноста на работата на ова тело за еднаквост. Владата пак, треба да развие економски мерки со родов аспект што ќе придонесат на олеснување на штетните последици од пандемијата предизвикана од  ковид-19, како и да се потруди да се внесат Ромките на пазарот на труд преку отстранување на системските предизвици со кои се соочуваат. Дополнително, да покажат политичка волја да овозможат повеќе жени Ромки да работат на функционерски и раководни позиции во државниот апарат.

Во Извештајот на Институтот за европска политика  има препорака и за МВР – да покренуваат кривични наместо прекршочни пријави согласно Кривичниот законик во случаи на насилство во домот. Дополнително, потребно е подигнување на свеста и сензибилноста на полициските службеници при постапување по овие случаи. Треба да се усвојат измените на Кривичниот законик, кој ќе го вклучи делото „демнење“ во насока на поголема заштита на жените, а секторот за компјутерски криминал при МВР да биде проактивен во поглед на случаите на говорот на омраза на социјалните медиуми, особено на социјалната мрежа „Фејсбук“, каде што најмногу се шири расна, етничка, хомофобична и ксенофобична омраза.

Потребно е да се развијат пристапни услуги за жени со попреченост-жртви на семејно насилство (вклучително и шелтер-центри), да се усвои Националниот акциски план за правата на ЛГБТ-заедницата, што ќе овозможи поголема заштита на оваа група граѓани и владата да алоцира повеќе средства за исполнување на новата стратегија за Роми што е во изработка. Во услови на пандемија, потребно е да се унапредат состојбите во областа на домување, социјална сигурност и образование на ромската етничка заедница. Во Извештајот се препорачува во иднина, Државната изборна комисија треба да овозможи физички пристап до сите изборни места за да гласаат и лицата со физичка попреченост, наместо да им бидат скратени политичките права.

 


Овој напис е изработен во рамките проектот Проверка на фактите за напредокот на Северна Македонија кон ЕУ, имплементиран од Фондацијата Метаморфозис. Написот, кој е првично објавен во Вистиномер, e овозможен со поддршка на американската непрофитна фондација NED (National Endowment for Democracy). Содржината на написот е одговорност на авторот и не секогаш ги одразува ставовите на Метаморфозис, НЕД или нивните партнери.

Крадењето авторски текстови е казниво со закон. Преземање авторски текстови и фотографии од ©DRNKA.MK е дозволено само делумно и со ставање хиперлинк до содржината што се цитира.